![\"\"](\"http:\/\/blog.econlp.com\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/William-James-Quotes-4-1024x473.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Mo\u017cemy my\u015ble\u0107 o naszym temacie g\u0142\u00f3wnie za pomoc\u0105 s\u0142\u00f3w, a mo\u017cemy te\u017c o nim my\u015ble\u0107 przede wszystkim za pomoc\u0105 wyobra\u017ce\u0144 wzrokowych lub innych. (…) Cz\u0142owiekowi o dobrze rozwini\u0119tej wyobra\u017ani wzrokowej trudno jest zrozumie\u0107, jak ci, kt\u00f3rzy s\u0105 jej pozbawieni, mog\u0105 w og\u00f3le my\u015ble\u0107. Niekt\u00f3rzy ludzie niew\u0105tpliwie nie maj\u0105 obraz\u00f3w wzrokowych i zamiast zobaczy\u0107 st\u00f3\u0142, przy kt\u00f3rym jedli \u015bniadanie, m\u00f3wi\u0105, \u017ce pami\u0119taj\u0105 go lub wiedz\u0105, jaki on jest. Tre\u015bci umys\u0142owe, z kt\u00f3rych ta \u201ewiedza\u201d si\u0119 sk\u0142ada, wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 wy\u0142\u0105cznie obrazami s\u0142ownymi.<\/em> \u201e<\/big>Gdy pisz\u0119 jak\u0105\u015b scen\u0119 – powiedzia\u0142 Legouv\u00e9 do Scribe’a4<\/sup> – ja s\u0142ysz\u0119, a Pan widzi. W ka\u017cdym zdaniu, kt\u00f3re pisz\u0119, g\u0142os m\u00f3wi\u0105cej postaci dobiega do mych uszu. (…) Pa\u0144scy aktorzy chodz\u0105, gestykuluj\u0105 przed pana oczami; ja jestem s\u0142uchaczem, a Pan – widzem.\u201d (…) Jasne jest,\u00a0\u017ce czysty s\u0142uchowiec, staraj\u0105cy si\u0119 rozwin\u0105\u0107 tylko jedn\u0105 ze swoich w\u0142adz umys\u0142owych, mo\u017ce podobnie jak czysty wzrokowiec, dokonywa\u0107 zdumiewaj\u0105cych wyczyn\u00f3w pami\u0119ci –\u00a0np. Mozart, kt\u00f3ry zapisa\u0142 z pami\u0119ci \u201eMiserere\u201d z Kaplicy Syksty\u0144skiej po dwukrotnym wys\u0142uchaniu; g\u0142uchy Bethowen, kt\u00f3ry komponowa\u0142 i wewn\u0119trznie powtarza\u0142 swe ogromne symfonie. (…) Profesor Stricker z Wiednia, kt\u00f3ry jak si\u0119 zdaje jest typem ruchowym, b\u0105d\u017a posiada t\u0119 posta\u0107 wyobra\u017ani niezwykle rozwini\u0119t\u0105, przeprowadzi\u0142 dok\u0142adn\u0105 analiz\u0119 swego w\u0142asnego przypadku. Przypominaniu sobie przeze\u0144 zar\u00f3wno w\u0142asnych ruch\u00f3w, jak i ruch\u00f3w innych obiekt\u00f3w towarzysz\u0105 niezmiernie wyra\u017ane odczucia mi\u0119\u015bniowe w tych cz\u0119\u015bciach cia\u0142a, kt\u00f3re w spos\u00f3b naturalny bra\u0142yby udzia\u0142 w wykonywaniu b\u0105d\u017a \u015bledzeniu danego ruchu. My\u015bl\u0105c np. o marszu \u017co\u0142nierskim, wspomaga on niejako ten obraz marszu, maszeruj\u0105c w nim na ko\u0144cu oddzia\u0142u. A je\u015bli t\u0142umi on to empatyczne odczucie we w\u0142asnych nogach i ca\u0142\u0105 uwag\u0119 skupia na wyobra\u017canym \u017co\u0142nierzu, to ten ostatni dostaje jakby parali\u017cu.5<\/sup><\/em><\/p>\n Na pocz\u0105tku Bandler, Grinder i wsp\u00f3\u0142pracownicy u\u017cywali dok\u0142adnie tych samych poj\u0119\u0107, opisuj\u0105c ludzi jako \u201es\u0142uchowc\u00f3w\u201d, \u201ewzrokowc\u00f3w\u201d czy \u201eczuciowc\u00f3w\u201d. Dzi\u015b autorzy NLP unikaj\u0105 okre\u015blania ludzi w taki spos\u00f3b, uwa\u017caj\u0105c te poj\u0119cia za zbyt sztywne i ograniczaj\u0105ce. Zauwa\u017caj\u0105, \u017ce u\u017cywamy wszystkich kana\u0142\u00f3w zmys\u0142owych w procesach przetwarzania informacji i podczas komunikowania si\u0119, tylko w r\u00f3\u017cnych i r\u00f3wnocze\u015bnie zmiennych proporcjach. Dlatego obecnie bardziej interesuje ich rozpoznawanie, kt\u00f3ry kana\u0142 zmys\u0142owy dominuje u rozm\u00f3wcy w danej chwili, bo od tego zale\u017cy spos\u00f3b dopasowania przekazu\u00a0do \u201emapy \u015bwiata\u201d tej osoby, ale w tym konkretnym momencie, a nie w og\u00f3le i raz na zawsze. Niemniej podstawowe idee formu\u0142owane w zwi\u0105zku z tym tematem przez Bineta, Galtona\u00a0i samego Jamesa pozostaj\u0105 aktualne. Tym bardziej, \u017ce James r\u00f3wnie\u017c zwraca\u0142 uwag\u0119 na fakt, \u017ce \u201eczyste\u201d typy s\u0142uchowc\u00f3w, wzrokowc\u00f3w itd. zdarzaj\u0105 si\u0119 rzadko: U niekt\u00f3rych zwyk\u0142e tre\u015bci umys\u0142owe (…) s\u0105 wzrokowe; u innych – s\u0142uchowe, artykulacyjne b\u0105d\u017a ruchowe;\u00a0u wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 one chyba zmieszane w r\u00f3wnych cz\u0119\u015bciach<\/em>6<\/sup>.<\/p>\n Gdy z kolei stwierdza: Wra\u017cenia zmys\u0142owe, kt\u00f3rych raz do\u015bwiadczymy, modyfikuj\u0105 uk\u0142ad nerwowy tak, \u017ce ich kopie powt\u00f3rnie pojawiaj\u0105 si\u0119 w umy\u015ble, gdy pierwotny bodziec zewn\u0119trzny przesta\u0142 dzia\u0142a\u0107<\/em>7<\/sup>, to \u0142atwo znajdujemy tu pokrewie\u0144stwo z koncepcj\u0105 zmys\u0142owych system\u00f3w reprezentacji \u015bwiata, b\u0119d\u0105c\u0105 w latach 1970 jednym z filar\u00f3w nowo powstaj\u0105cego NLP. Chodzi mianowicie o zestawy obraz\u00f3w, d\u017awi\u0119k\u00f3w, odczu\u0107 itd., z kt\u00f3rymi kojarzymy ka\u017cde poj\u0119cie, jakim si\u0119 pos\u0142ugujemy. I wiemy, \u017ce to samo poj\u0119cie mo\u017ce posiada\u0107 bardzo r\u00f3\u017cne reprezentacje zmys\u0142owe u poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b. Na przyk\u0142ad okre\u015blenie \u201epierwsza mi\u0142o\u015b\u0107\u201d przywo\u0142uje z pami\u0119ci odmienne twarze, s\u0142owa, miejsca, czasy i zwi\u0105zane\u00a0z nimi doznania. U jednej osoby b\u0119dzie temu towarzyszy\u0107 wzruszenie i czu\u0142o\u015b\u0107, u innej b\u00f3l cierpienia spowodowany brakiem wzajemno\u015bci uczu\u0107, u jeszcze innej t\u0119sknota itd. James zwraca przy tym uwag\u0119, \u017ce opieraj\u0105ce si\u0119 na reprezentacjach zmys\u0142owych my\u015bli nie s\u0105 tylko nic nie znacz\u0105cymi mira\u017cami, lecz powoduj\u0105 konkretne skutki w naszym \u017cyciu (i \u017cyciu innych os\u00f3b): Dlaczego tak si\u0119 dzieje? Dlaczego tre\u015bci umys\u0142u (\u015bwiadomego i nie\u015bwiadomego) tworz\u0105 ludzk\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107? Poniewa\u017c<\/em> – wyja\u015bnia James – wszystkie stany psychiczne (niezale\u017cnie\u00a0od swojej u\u017cyteczno\u015bci) poci\u0105gaj\u0105 za sob\u0105 pewnego rodzaju aktywno\u015b\u0107 cielesn\u0105.<\/em>8<\/sup> Tu z kolei rozpoznajemy bliskie pokrewie\u0144stwo z postulatem NLP, kt\u00f3ry g\u0142osi, \u017ce \u201eCia\u0142o i umys\u0142 nale\u017c\u0105 do tego samego systemu\u201d. Obecnie wiadomo o wiele wi\u0119cej, jakiego rodzaju mechanizmy neurobiologiczne i neuropsychologiczne \u201eprzek\u0142adaj\u0105\u201d spos\u00f3b my\u015blenia (obrazowego, s\u0142uchowego czy kinestetycznego) na konkretne i mierzalne reakcje fizjologiczne. Zaawansowane metody badawcze pozwalaj\u0105 ustala\u0107, \u017ce sama my\u015bl o jakiej\u015b czynno\u015bci wywo\u0142uje pobudzenie tych samych obszar\u00f3w m\u00f3zgu, kt\u00f3re aktywuj\u0105 si\u0119 podczas faktycznego jej wykonywania. Znana jest rola grupy neuroprzeka\u017anik\u00f3w zwanych neuropeptydami, kt\u00f3re uczestnicz\u0105 w przekazywaniu informacji w systemie nerwowym. Na przyk\u0142ad utrzymywanie w my\u015blach obraz\u00f3w, s\u0142\u00f3w itd. dotycz\u0105cych sytuacji stresowej, za po\u015brednictwem tych neuroprzeka\u017anik\u00f3w wp\u0142ywa na reakcje fizjologiczne. Interesuj\u0105ce \u015bwiat\u0142o na te kwestie rzucaj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne badania nad dzia\u0142aniem efektu placebo, ale to temat zas\u0142uguj\u0105cy na osobne om\u00f3wienie. Tu wystarczy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce wnioski, do jakich dochodzi\u0142 w swoich poszukiwaniach James, r\u00f3wnie\u017c w tej dziedzinie w wielu punktach pokrywaj\u0105 si\u0119\u00a0z odkryciami ostatnich lat.<\/p>\n Dalsze konkluzje, jakie James wyprowadza ze swoich opisanych wy\u017cej obserwacji s\u0105 r\u00f3wnie\u017c pod wieloma wzgl\u0119dami zbie\u017cne z tymi, do jakich doszli tw\u00f3rcy NLP i ich kontynuatorzy. W przytoczonej wy\u017cej wypowiedzi Jamesa \u0142atwo rozpozna\u0107 elementy rozr\u00f3\u017cnienia opisywanego przez NLP metaprogramu dotycz\u0105cego preferencji zainteresowa\u0144. Wyr\u00f3\u017cnia ono kilka kategorii obiekt\u00f3w ludzkiego zainteresowania, podobnie jak robi to James: ludzie, miejsca, rzeczy, dzia\u0142ania, informacje czy prze\u017cycia, odczucia i inne tre\u015bci umys\u0142u. Oczywi\u015bcie NLP systematyzuje je bardziej precyzyjnie, ale zasada jest ta sama. James wyra\u017anie rozr\u00f3\u017cnia\u0142 tak\u017ce metaprogram (rzecz jasna nie u\u017cywaj\u0105c tego s\u0142owa) dotycz\u0105cy skupiania si\u0119 na szczeg\u00f3\u0142ach lub na tym, co og\u00f3lne oraz nawi\u0105zywa\u0142 do porcjowania informacji,\u00a0do przechodzenia na wy\u017cszy poziom abstrakcji oraz schodzenia do szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, co po angielsku jest nazywane w NLP \u201echunking up\u201d i \u201echunking down\u201d. Po\u015brednio ilustruje\u00a0to cho\u0107by poni\u017csza jego wypowied\u017a:
\nCzy powy\u017csza wypowied\u017a na temat preferencji zmys\u0142owych w procesie spostrzegania\u00a0i przetwarzania informacji pochodzi od Bandlera i Grindera? A mo\u017ce jej autorem jest jeden z ich uczni\u00f3w? Ot\u00f3\u017c nie, zosta\u0142a ona opublikowana przez Williama Jamesa w 1892 r1<\/sup>. Zaskakuj\u0105ce? Owszem, zw\u0142aszcza dla adept\u00f3w NLP, kt\u00f3rzy przywykli uwa\u017ca\u0107, \u017ce tw\u00f3rcy NLP s\u0105 absolutnymi pionierami w odniesieniu do \u201eklasycznych\u201d modeli i metod, jakimi pos\u0142uguje si\u0119 ten system. Okazuje si\u0119 przy tym, \u017ce temat preferencji zmys\u0142owych by\u0142 bliski wielu osobom czas\u00f3w Jamesa, a on stara\u0142 si\u0119 zintegrowa\u0107 dost\u0119pn\u0105 sobie wiedz\u0119 na ten temat.![\"\"](\"http:\/\/blog.econlp.com\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/psychologybriefe00willuoft_0007-183x300.jpg\")
James tak o tym pisze: Tych, kt\u00f3rzy wol\u0105 my\u015ble\u0107 obrazami d\u017awi\u0119kowymi, pan Galton2<\/sup> nazywa s\u0142uchowcami. Typ ten – powiada monsieur Binet3<\/sup> – wydaje si\u0119 by\u0107 rzadszy ni\u017c typ wzrokowy. Ludzie tego typu wyobra\u017caj\u0105 sobie to, o czym my\u015bl\u0105, w j\u0119zyku d\u017awi\u0119k\u00f3w. Aby zapami\u0119ta\u0107 lekcj\u0119, utrwalaj\u0105 oni w umy\u015ble nie wygl\u0105d strony w ksi\u0105\u017cce, lecz d\u017awi\u0119k s\u0142\u00f3w. Rozumuj\u0105 tak samo jak pami\u0119taj\u0105, za pomoc\u0105 ucha. (…) Wyobra\u017ania przyjmuje r\u00f3wnie\u017c posta\u0107 s\u0142uchow\u0105.<\/em><\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/blog.econlp.com\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/Galton_4.jpeg\")
![\"\"](\"http:\/\/blog.econlp.com\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/158353-004-18324BFF.jpg\")
\n![\"\"](\"http:\/\/blog.econlp.com\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/indeks.jpg\")
\nMy\u015bli staj\u0105 si\u0119 percepcj\u0105, percepcja staje si\u0119 rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/em>
\n Zmie\u0144 swoje my\u015bli, a odmienisz sw\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107.<\/em><\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/blog.econlp.com\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/slide41.png\" "\\"Rodzina")
\nW du\u017cej mierze dotycz\u0105 one odmienno\u015bci ludzkich \u201emap \u015bwiata\u201d i zwi\u0105zanych z nimi metaprogram\u00f3w, cho\u0107 wtedy oczywi\u015bcie te poj\u0119cia jeszcze nie by\u0142y znane:
\nTo, czym jestem dla ciebie, jest przede wszystkim twoj\u0105 percepcj\u0105. (…) Je\u015bli w ten spos\u00f3b przedstawia si\u0119 sprawa w wypadku percepcji, to o ile\u017c bardziej w wypadku wy\u017cszych tryb\u00f3w my\u015blenia! Prawdopodobnie ludzie do\u015b\u0107 si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105 mi\u0119dzy sob\u0105 nawet pod wzgl\u0119dem dozna\u0144. Badania por\u00f3wnawcze najprostszych element\u00f3w poj\u0119ciowych dowodz\u0105 jeszcze wi\u0119kszych rozbie\u017cno\u015bci, gdy za\u015b przychodzi do teorii og\u00f3lnych [system\u00f3w przekona\u0144 – B.P.] i postaw uczuciowych wobec \u017cycia, jest to zaiste okazja, aby za Thackerayem powt\u00f3rzy\u0107: \u201ePrzyjacielu, w moim i twoim kapeluszu przechadzaj\u0105 si\u0119 dwa wszech\u015bwiaty\u201d.<\/em>9<\/sup>
\nDalej James wyja\u015bnia obrazowo, co ma na my\u015bli:
\nWyobra\u017amy sobie, \u017ce cztery osoby odby\u0142y podr\u00f3\u017c po Europie. Jedna z nich przywiezie do domu jedynie barwne wra\u017cenia – stroje i kolory, parki i widoki, dzie\u0142a architektury, obrazy\u00a0i pomniki. Dla drugiej wszystko to nie istnieje, a na tym miejscu pojawi\u0105 si\u0119 wszelkie odleg\u0142o\u015bci i ceny, ludzie i systemy odwadniaj\u0105ce, zamki u drzwi i okien oraz u\u017cyteczne statystyki. Trzecia b\u0119dzie wiele opowiada\u0142a o teatrach, restauracjach, wielkich salach\u00a0i o niczym ponadto; z kolei czwarta mo\u017ce by\u0107 tak poch\u0142oni\u0119ta w\u0142asnymi subiektywnymi my\u015blami, \u017ce b\u0119dzie w stanie wymieni\u0107 jedynie kilka nazw miejscowo\u015bci, przez kt\u00f3re przeje\u017cd\u017ca\u0142a. Ka\u017cda z tych os\u00f3b wybra\u0142a z tej samej masy obiekt\u00f3w, z jakimi zetkn\u0119\u0142y si\u0119 wszystkie, te, kt\u00f3re odpowiadaj\u0105 jej osobistym zainteresowaniom i wobec tego ukszta\u0142towa\u0142y jej do\u015bwiadczenie<\/em>.10<\/sup><\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/blog.econlp.com\/wp-content\/uploads\/2017\/03\/6a010535ce1cf6970c01b7c6f88c02970b.jpg\" "\\"William")
\nWszelka nasza wiedza o czym\u015b musi mie\u0107 zako\u0144czenie w jakim\u015b kwancie poznania-przez zaznajomienie <\/em>[zmys\u0142owe – B.P.] . (…) Te percepcje… te rzeczy zmys\u0142owe… s\u0105 naszymi realiami, jakie kiedykolwiek poznajemy bezpo\u015brednio, a ca\u0142a historia naszego my\u015blenia stanowi dzieje zast\u0119powania przez nasz jednych z nich drugimi i sprowadzania tych substytut\u00f3w do roli znaku poj\u0119ciowego. Mimo \u017ce niekt\u00f3rzy my\u015bliciele maj\u0105 je w pogardzie, doznania owe s\u0105 matk\u0105 ziemi\u0105, desk\u0105 ratunku, opok\u0105, odskoczni\u0105 i punktem zaczepienia, momentem pocz\u0105tkowym i momentem ko\u0144cowym umys\u0142u. (…) Bez nich, pragn\u0105c zrozumie\u0107 si\u0119 nawzajem, b\u0142\u0105dzimy po omacku. (…) Nigdy nie mo\u017cemy by\u0107 pewni, \u017ce rozumiemy jeden drugiego, dop\u00f3ki nie jeste\u015bmy w stanie tego sprawdzi\u0107<\/em>. W\u0142a\u015bnie dlatego dyskusje metafizyczne tak bardzo przypominaj\u0105 walk\u0119 z wiatrakami; brak w nich jakiegokolwiek tematu namacalnego doznaniowo.11<\/sup>
\nTo dlatego tak wa\u017cne jest w NLP konsekwentne powracanie do pyta\u0144: \u201e co konkretnie masz na my\u015bli?\u201d, \u201epo czym poznasz, \u017ce tw\u00f3j cel jest osi\u0105gni\u0119ty?\u201d, \u201eco b\u0119dziesz wtedy widzie\u0107, s\u0142ysze\u0107 i czu\u0107?\u201d itp. To s\u0105 tak\u017ce podstawy metamodelu j\u0119zykowego, jako narz\u0119dzia rozwiewania nieporozumie\u0144 i przenoszenia rozmowy na konkretny, mierzalny grunt.
\nWiele jeszcze mo\u017cna by napisa\u0107 na temat tytu\u0142owych inspiracji, jakie NLP zaczerpn\u0119\u0142o (\u015bwiadomie lub nie) od \u201eojca wsp\u00f3\u0142czesnej psychologii\u201d. Na tym jednak poprzestaniemy, poniewa\u017c czekaj\u0105 kolejne interesuj\u0105ce tematy. A z\u0142aknionych dalszej wiedzy o powi\u0105zaniach dorobku Jamesa i NLP zach\u0119cam do zapoznania si\u0119 z tekstem Michaela Halla pt. \u201eWilliam James and the NLP Model\u201d dost\u0119pny tutaj:<\/p>\n