{"id":141,"date":"2011-01-07T16:32:51","date_gmt":"2011-01-07T16:32:51","guid":{"rendered":"http:\/\/econlp.home.pl\/autoinstalator\/wordpress2\/?p=141"},"modified":"2017-02-17T23:26:35","modified_gmt":"2017-02-17T23:26:35","slug":"nlp-a-wartosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/econlp.eu\/blog\/nlp-a-wartosci\/","title":{"rendered":"NLP a warto\u015bci"},"content":{"rendered":"

Niedawno wydawnictwo Edgard opublikowa\u0142o w serii \u201eSamo sedno\u201d ksi\u0105\u017ck\u0119 pt. NLP w praktyce, czyli sztuka kszta\u0142towania przysz\u0142o\u015bci,<\/i> autorzy: Steve Bavister i Amanda Vickers. Jest to ca\u0142kiem niez\u0142e wprowadzenie w NLP, jak sam tytu\u0142 wskazuje, dokonane z praktycznego punktu widzenia. Wydawnictwo zaprosi\u0142o mnie, abym wyst\u0105pi\u0142 w roli konsultanta merytorycznego tej ksi\u0105\u017cki, co te\u017c uczyni\u0142em. Mam nadziej\u0119, \u017ce uda\u0142o mi si\u0119 wyg\u0142adzi\u0107 u\u017cywan\u0105 w niej terminologi\u0119, poprawi\u0107 przynajmniej niekt\u00f3re b\u0142\u0119dy przek\u0142adu (t\u0142umaczy\u0142a osoba nie znaj\u0105ca NLP) i doda\u0107 par\u0119 komentarzy wyja\u015bniaj\u0105cych i precyzuj\u0105cych niekt\u00f3re wypowiedzi autor\u00f3w. W\u0142a\u015bnie do jednej z nich chcia\u0142bym si\u0119 odnie\u015b\u0107 nieco szerzej w niniejszym tek\u015bcie.<\/p>\n

Ot\u00f3\u017c w rozdziale po\u015bwi\u0119conym warto\u015bciom i ich funkcji w \u017cyciu cz\u0142owieka, autorzy stwierdzaj\u0105, \u017ce \u201ew NLP istniej\u0105 przekonania, lecz nie istniej\u0105 warto\u015bci\u201d. I nast\u0119pnie wyja\u015bniaj\u0105:<\/p>\n

NLP nie ma \u017cadnej struktury warto\u015bci. Jak zauwa\u017ca Robert McDonald w pierwszym wydaniu Voice of NLP: \u201es\u0142owo \u2018dobre\u2019 jest w NLP nie do przyj\u0119cia, poniewa\u017c \u0142\u0105czy si\u0119 z dokonaniem os\u0105du. W NLP strzelanie do ludzi jest ani mniej, ani bardziej warto\u015bciowe ni\u017c przyjmowanie ich takimi, jakimi s\u0105. Wszystko zale\u017cy od twojego celu. Nie nazwiemy tego dobrym, lecz jedynie przydatnym b\u0105d\u017a nie przydatnym. <\/i><\/p>\n

(s. 106)<\/p><\/blockquote>\n

W tym miejscu zasygnalizuj\u0119 tylko fakt, \u017ce autorzy zupe\u0142nie przemilczaj\u0105 istnienie kodeks\u00f3w etycznych, do kt\u00f3rych przestrzegania zobowi\u0105zuj\u0105 swoich cz\u0142onk\u00f3w mi\u0119dzynarodowe stowarzyszenia NLP, i \u017ce to w\u0142a\u015bnie, opr\u00f3cz standard\u00f3w merytorycznych, czyni je profesjonalnymi. Natomiast chcia\u0142bym skupi\u0107 si\u0119 na ocenach (warto\u015bciowaniu) ukrytych w tej kr\u00f3tkiej wypowiedzi i najwyra\u017aniej chyba nie u\u015bwiadamianych sobie przez autor\u00f3w.<\/p>\n

Po pierwsze, skoncentrujmy si\u0119 na fragmencie s\u0142owo \u2018dobre\u2019 jest w NLP nie do przyj\u0119cia, poniewa\u017c \u0142\u0105czy si\u0119 z dokonaniem os\u0105du<\/i>. Pomijam kwesti\u0119 s\u0142uszno\u015bci tego zdania lub jej braku, co raczej zale\u017cy od przekona\u0144 danej osoby. Rzecz w tym, \u017ce m\u00f3wienie o czym\u015b, \u017ce jest w NLP nie do przyj\u0119cia, samo w sobie te\u017c jest os\u0105dem, a wi\u0119c wynikiem procesu warto\u015bciowania. W tym przypadku konkretnie \u201enie do przyj\u0119cia\u201d jest u\u017cywanie s\u0142owa \u201edobre\u201d. A wi\u0119c \u2013 z punktu widzenia autor\u00f3w oraz cytowanej przez nich osoby \u2013 u\u017cywanie takiego s\u0142owa w NLP jest \u201ez\u0142e\u201d, cho\u0107 sami u\u017cywaj\u0105 innych okre\u015ble\u0144.<\/p>\n

Wyra\u017anie autorzy w tym miejscu opu\u015bcili w miar\u0119 bezpieczny dla siebie grunt praktycznych opis\u00f3w i zapu\u015bcili si\u0119 na obszar teorii, co nie wysz\u0142o na dobre <\/b>(u\u017cywam tu tego s\u0142owa z premedytacj\u0105) ich tekstowi. Bo je\u015bli ju\u017c si\u0119 to robi, to lepiej tak z\u0142o\u017cone kwestie wyja\u015bnia\u0107 bardziej obszernie, a oni po\u015bwi\u0119cili im dos\u0142ownie par\u0119 zda\u0144. Wi\u0119c z konieczno\u015bci pos\u0142u\u017cyli si\u0119 skr\u00f3tami my\u015blowymi i to w skrajnej postaci. Przede wszystkim powinni byli odr\u00f3\u017cni\u0107 u\u017cycie s\u0142owa \u201edobre\u201d w kontek\u015bcie praktycznym czy nawet potocznym, gdzie jest ono r\u00f3wnoznaczne z okre\u015bleniami \u201edzia\u0142aj\u0105ce\u201d, \u201esprawdzaj\u0105ce si\u0119\u201d, \u201eskuteczne\u201d, \u201eprzydatne\u201d (np. do spo\u017cycia) a nawet \u201eprzyjemne\u201d i im podobnymi. Jak np. w zdaniu \u201eczy te baterie s\u0105 jeszcze dobre?\u201d, albo \u201ezestaw dobrych praktyk\u201d (takim okre\u015bleniem pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 niekt\u00f3re organizacje zajmuj\u0105ce si\u0119 coachingiem, w odniesieniu do sprawdzonych zasad i metod uprawiania coachingu). Natomiast zupe\u0142nie inne znaczenie ma s\u0142owo \u201edobre\u201d i jego odmiany w filozofii, szczeg\u00f3lnie takich jej dzia\u0142ach jak etyka czy aksjologia (dziedzina zajmuj\u0105ca si\u0119 warto\u015bciami).<\/p>\n

Po drugie, w NLP strzelanie do ludzi jest ani mniej, ani bardziej warto\u015bciowe<\/i>\u2026 Wszystko zale\u017cy od twojego celu.<\/i> Tu pa\u0144stwo Bavister i Vickers sugeruj\u0105, \u017ce strzelanie do ludzi ma dla NLP charakter neutralny, a o wszystkim przes\u0105dza cel, jaki chcemy osi\u0105gn\u0105\u0107. Ale stwierdzenie, \u017ce co\u015b jest albo nie jest warto\u015bciowe (dobre\/z\u0142e), r\u00f3wnie\u017c stanowi wynik oceny (warto\u015bciowania). W dodatku oznajmienie, \u017ce \u201ewszystko zale\u017cy od celu\u201d mo\u017ce uchodzi\u0107 za tylko nieco inn\u0105 wersj\u0119 powiedzenia, \u017ce \u201ecel u\u015bwi\u0119ca \u015brodki\u201d (lub co najmniej mo\u017ce je u\u015bwi\u0119ca\u0107). Wszystko zale\u017cy od twojego celu <\/i>= cel jest najwa\u017cniejszy. I znowu, aby u\u017cy\u0107 takiej generalizacji (w dowolnej wersji), trzeba wcze\u015bniej dokona\u0107 pewnej oceny, os\u0105du, od czego autorzy cytatu tak usilnie starali si\u0119 od\u017cegnywa\u0107.<\/p>\n

Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, zafundowali nam przy okazji wyborn\u0105 wieloznaczno\u015b\u0107: w NLP strzelanie do ludzi jest ani mniej, ani bardziej warto\u015bciowe<\/i>\u2026 Wszystko zale\u017cy od twojego celu. <\/i>Czy\u017cby chodzi\u0142o o to, do kogo celujemy?\u2026<\/p>\n

I po trzecie, Nie nazwiemy tego [strzelania] dobrym, lecz jedynie przydatnym b\u0105d\u017a nie przydatnym.<\/i> Od razu nasuwa si\u0119 pytanie \u2013 przydatnym do czego? Bo mamy tu do czynienia z podr\u0119cznikowym naruszeniem meta-modelu (niedom\u00f3wieniem, kt\u00f3re w odniesieniu do tak kluczowych spraw jest niedopuszczalne). Z kontekstu mo\u017cna si\u0119 domy\u015bla\u0107, \u017ce chodzi o przydatno\u015b\u0107 do realizacji celu. A wi\u0119c wprawdzie nie wprost, ale ponownie cel w\u0119druje tu na szczyt hierarchii warto\u015bci, kt\u00f3rej wed\u0142ug autor\u00f3w ksi\u0105\u017cki NLP nie powinno mie\u0107. Z kolei s\u0142owo \u201ecel\u201d jest nominalizacj\u0105, jedn\u0105 z form uog\u00f3lnienia, wyra\u017ceniem o wysoce abstrakcyjnym charakterze. Dlatego \u017ceby ewentualnie takie wypowiedzi mia\u0142y sens, autorzy musieliby m\u00f3wi\u0107 o konkretnych celach (prze\u017cycie na polu bitwy, obrabowanie banku, obrona granic pa\u0144stwa, zemsta na nauczycielach w szkole, danie upustu nienawi\u015bci do przedstawicieli partii uwa\u017canej za wrog\u0105 itp. itd.). W kr\u00f3tkim wprowadzeniu do NLP oczywi\u015bcie trudno zrobi\u0107 to tak szczeg\u00f3\u0142owo. Wi\u0119c w takiej sytuacji lepiej unika\u0107 tak radykalnych generalizacji i niedom\u00f3wie\u0144, jak w wydaniu Bavistera i Vickers.<\/p>\n

Nie chodzi mi wcale o \u0142apanie autor\u00f3w \u201eza s\u0142\u00f3wka\u201d, albo pomniejszanie warto\u015bci ich ksi\u0105\u017cki (sam j\u0105 polecam). Wszyscy u\u017cywamy skr\u00f3t\u00f3w my\u015blowych i nie mo\u017cemy si\u0119 bez tego obej\u015b\u0107. Traktuj\u0119 raczej ten przypadek jako okazj\u0119 do u\u015bwiadomienia sobie, \u017ce warto\u015bciowanie jest niemo\u017cliwe do unikni\u0119cia. Wszyscy to robimy, tylko czasem w spos\u00f3b bardziej podobny, a kiedy indziej na r\u00f3\u017cne sposoby (u\u017cywaj\u0105c odmiennych poj\u0119\u0107). Dzieje si\u0119 tak dlatego, bo ocena (a wi\u0119c os\u0105d, warto\u015bciowanie) sytuacji by\u0142a niezb\u0119dna do przetrwania naszego gatunku, wi\u0119c jest to poniek\u0105d dziedzictwo ewolucyjne. Tak\u017ce w kontek\u015bcie spo\u0142ecznym (a wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c etycznym, normatywnym). Wprawdzie przez tysi\u0105ce lat nasze tradycje obros\u0142y rozmaitymi atawistycznymi sposobami oceny i przes\u0105dami na ten temat (w tym Bavister, Vickers i im podobni maj\u0105 racj\u0119). Jednak nie ocenia\u0107 si\u0119 nie da.<\/p>\n

Nawet s\u0142ynny model T.O.T.E. zaczerpni\u0119ty z cybernetyki i nast\u0119pnie rozbudowany w NLP przez Roberta Diltsa, zawiera w sobie element oceny. Je\u015bli organizm przeprowadza Test stanu obecnego i odkrywa, \u017ce jest on niezgodny ze stanem po\u017c\u0105danym (\u201enie dobrze\u201d), to w wyniku tego por\u00f3wnania i oceny przeprowadza nast\u0119pnie Operacj\u0119, zmierzaj\u0105c\u0105 do dokonania zmiany (stanu niepo\u017c\u0105danego w po\u017c\u0105dany). Potem przeprowadza kolejny Test, ponown\u0105 ocen\u0119, \u201eczy mam to, co chcia\u0142em?\u201d Je\u015bli tak (\u201ejest dobrze\u201d), nast\u0119puje wyj\u015bcie z tej strategii (Exit) i np. najedzony lew (zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce stanem niepo\u017c\u0105danym by\u0142 g\u0142\u00f3d) mo\u017ce teraz pole\u017ce\u0107 w cieniu baobabu. Je\u015bli jednak wynik oceny by\u0142by negatywny, lew prawdopodobnie upolowa\u0142by co\u015b jeszcze (kolejna Operacja), \u017ceby uzupe\u0142ni\u0107 braki w \u017co\u0142\u0105dku. Potem nast\u0105pi\u0142aby kolejna ocena (Test) i tak dalej, a\u017c do uzyskania upragnionego stanu, gdy ju\u017c nie trzeba si\u0119 ugania\u0107 za skocznymi antylopami i wreszcie nacieszy\u0107 si\u0119 sjest\u0105. Mechanizm ten dzia\u0142a podobnie u ludzi, np. w przypadku poczucia samotno\u015bci, jakiejkolwiek niewygody, brak\u00f3w finansowych, t\u0119sknoty i niezliczonych innych kontekstach.<\/p>\n

To, co wyr\u00f3\u017cnia NLP odno\u015bnie do procesu warto\u015bciowania, to fakt, \u017ce z definicji nie pot\u0119pia ono innych, lecz udziela informacji zwrotnej. Dokonuje rozpoznania struktury sytuacji problemowej, strategii prowadz\u0105cych do niepo\u017c\u0105danych efekt\u00f3w i\/lub szkodliwych skutk\u00f3w ubocznych danego sposobu dzia\u0142ania oraz pomaga w realizacji cel\u00f3w, kt\u00f3re maj\u0105 zast\u0105pi\u0107 obecny stan niepo\u017c\u0105dany. NLP pozwala zrozumie\u0107 dlaczego<\/b> co\u015b dzia\u0142a lub nie dzia\u0142a tak jakby\u015bmy chcieli i wskazuje jak<\/b> zmienia\u0107 sytuacj\u0119 na lepsze.<\/p>\n

Warto jednak dopowiedzie\u0107, \u017ce NLP to nie tylko zbi\u00f3r modeli teoretycznych i praktycznych narz\u0119dzi, lecz tak\u017ce spo\u0142eczno\u015b\u0107 os\u00f3b, kt\u00f3re je studiuj\u0105, trenuj\u0105 i stosuj\u0105. I jak wiemy z rodzimych przyk\u0142ad\u00f3w, systemy warto\u015bci tych os\u00f3b mog\u0105 si\u0119 diametralnie r\u00f3\u017cni\u0107. Ka\u017cdy musi sam zadecydowa\u0107, co wybra\u0107. Dla tych, kt\u00f3rzy chc\u0105 si\u0119 dowiedzie\u0107 wi\u0119cej na temat etyki i warto\u015bci w NLP, polecam odwiedzi\u0107 strony internetowe\u00a0International Association of NLP Institutes<\/a> oraz International Association for\u00a0Neuro-Linguistic Programming<\/a>.<\/p>\n

Podczas jednego z warsztat\u00f3w nt. modelowania Robert Dilts zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce Grinder i Bandler, a potem wielu ich kontynuator\u00f3w koncentrowa\u0142o si\u0119 na modelowaniu strategii komunikowania si\u0119 i dzia\u0142ania Perlsa, Virginii Satir i Ericksona. A co z warto\u015bciami, jakimi kierowali si\u0119 ci mistrzowie wywierania wp\u0142ywu? \u2013 zapyta\u0142 Dilts. \u2013 Czy one r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142y uwzgl\u0119dnione przez tw\u00f3rc\u00f3w NLP? Jest oczywiste, \u017ce nie, a szkoda \u2013 powiedzia\u0142.<\/p>\n

W tym rzecz. Bavister i Vickers najwyra\u017aniej opieraj\u0105 si\u0119 na przekonaniach tzw. \u201eNLP pierwszej generacji\u201d, kt\u00f3re skupia\u0142o si\u0119 prawie wy\u0142\u0105cznie na odpowiedzi na pytanie jak<\/b> dzia\u0142a\u0107 skutecznie. Tym samym tw\u00f3rcy NLP i ich na\u015bladowcy w swojej hierarchii warto\u015bci najwy\u017cej postawili prakseologi\u0119. Definiuje si\u0119 j\u0105 zwykle jako nauk\u0119 o sprawnym dzia\u0142aniu. Dokonali wi\u0119c pewnego os\u0105du, wed\u0142ug kt\u00f3rego prakseologia znalaz\u0142a si\u0119 ponad aksjologi\u0105 (nauk\u0105 o warto\u015bciach). Ta druga znalaz\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bciwie poza nawiasem zainteresowania. W latach 70. takie podej\u015bcie by\u0142o nowatorskie i spe\u0142ni\u0142o swoje pozytywne zadanie. W tamtym czasie istnia\u0142 pot\u0119\u017cny niedob\u00f3r w zakresie metodologii komunikowania si\u0119 i pomagania, kt\u00f3ra uwzgl\u0119dnia\u0142aby odkrycia nowatorskich dziedzin wiedzy (cybernetyka, lingwistyka itd.).<\/p>\n

Dzi\u015b r\u00f3wnie istotna jest odpowied\u017a na pytanie dlaczego<\/b> i w imi\u0119 czego<\/b>? Model poziom\u00f3w neuro-logicznych pomaga zrozumie\u0107, \u017ce cz\u0142owieka trzeba traktowa\u0107 ca\u0142o\u015bciowo, a to wymaga uwzgl\u0119dnienia mo\u017cliwie wszystkich poziom\u00f3w jego funkcjonowania. Trzeba te\u017c uwzgl\u0119dni\u0107 kontekst systemowy (by\u0142 on tak\u017ce bardzo istotny np. dla Satir i Ericksona). Na tym te\u017c polega ekologia zmiany w NLP \u2013 dba\u0142o\u015b\u0107 o dzia\u0142anie w zgodzie z w\u0142asnymi warto\u015bciami i r\u00f3wnocze\u015bnie poszanowanie warto\u015bci innych os\u00f3b. Nie zawsze jest to \u0142atwe, ale w\u0142a\u015bnie w tym wzgl\u0119dzie NLP dostarcza wielu warto\u015bciowych<\/b>, pomocnych narz\u0119dzi praktycznych.<\/p>\n

Podsumowuj\u0105c, zanim zaczniemy g\u0142osi\u0107 z poczuciem wy\u017cszo\u015bci, \u017ce my jako adepci NLP nie oceniamy w kategoriach \u201edobrego\u201d i \u201ez\u0142ego\u201d, w przeciwie\u0144stwie do laik\u00f3w w tej dziedzinie, \u017ce my jeste\u015bmy \u201eponad\u201d, \u017ce my zajmujemy si\u0119 tylko tym, co \u201eu\u017cyteczne\u201d, \u201eprzydatne\u201d i \u201eskuteczne\u201d i \u201epomocne\u201d, i \u017ce \u017cadnej filozofii nie uprawiamy itd., to lepiej przys\u0142owiowo \u201eugry\u017a\u0107 si\u0119 w j\u0119zyk\u201d. Bo w tym oto momencie w\u0142a\u015bnie warto\u015bciujemy, ujawniamy to, co uwa\u017camy za lepsze (z jakiegokolwiek \u201es\u0142usznego\u201d powodu). A ka\u017cdy, kto przyjmuje takie czy inne za\u0142o\u017cenia (presupozycje), w momencie ich przyj\u0119cia opiera si\u0119 ju\u017c tak\u017ce na pewnej filozofii, kt\u00f3rej s\u0105 one podstaw\u0105, integralnym elementem sk\u0142adowym i r\u00f3wnocze\u015bnie wyrazem. Przy czym nie ma poznania naukowego, rozumowego, bez przyj\u0119cia za\u0142o\u017ce\u0144 wst\u0119pnych.<\/p>\n

Stwierdzaj\u0105c, \u017ce \u201eNLP ma przekonania, ale nie ma warto\u015bci\u201d, autorzy odwo\u0142uj\u0105 si\u0119, co oczywiste, do postulat\u00f3w przyj\u0119tych w NLP. Zaznaczaj\u0105, \u017ce za\u0142o\u017cenia te (przekonania) nie s\u0105 traktowane jako prawdziwe, lecz przydatne (znowu trzeba by dopowiedzie\u0107, do czego przydatne). Niemniej warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ka\u017cdy, kto je przyjmuje, przyjmuje tak\u017ce warto\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 w nich zawarte, lub do kt\u00f3rych one nawi\u0105zuj\u0105. Poni\u017cej kilka przyk\u0142ad\u00f3w:<\/p>\n